قنات اختراعی تمدن ساز در دل کویر
گل ارکیده: بیشتر محققان منشاء «قنات» را ایران می دانند. شواهد تاریخی نشان میدهد این فناوری حداقل از دوره هخامنشیان رواج داشته و همراه با گسترش قلمرو ایران به سرزمین های دیگر نیز منتقل شده است.
الهه جعفرزاده: تصور کنید بیشتر از ۲ هزار و ۵۰۰ سال پیش، در سرزمینی خشک و کم بارش، مردمانی بدون پمپ، برق، موتور و ماشین آلات سنگین توانسته باشند آب را از دل کوهستان به کیلومترها دورتر برسانند؛ آن هم تنها با تاکید بر شناخت زمین، شیب و نیروی جاذبه. شاید امروز چنین کاری اعجاب انگیز به نظر برسد، اما هزاران سال پیش ایرانیان آنرا انجام دادند و نامش را «قنات» گذاشتند؛ فناوری ای که نه تنها شکل زندگی در قسمت بزرگی از فلات ایران را تغییر داد، بلکه بعدها به کشورهای خیلی از چین و افغانستان تا شمال آفریقا و حتی اسپانیا راه پیدا کرد.
قنات فقط یک سازه آبی نیست؛ روایت هوشمندی مردمانی است که به جای جنگیدن با طبیعت، راه همزیستی با آنرا پیدا کردند. شاید بنابراین است که خیلی از محققان، قنات را یکی از پایدارترین فناوری های تاریخ بشر می دانند؛ فناوری ای که هنوز بعد از هزاران سال در خیلی از نقاط ایران زنده است.
قنات گوهرریز جوپار؛ یادگاری از صفویه قنات چطور متولد شد؟
یران از گذشته های دور با کمبود آب رو به رو بوده است. بخش عمده کشور در اقلیم خشک و نیمه خشک قرار دارد و بارش در خیلی از مناطق، پاسخگوی نیاز انسان نبوده است. حفر چاه، هرچند چاره ای ساده به نظر می رسید، اما محدودیت های فراوانی داشت و امکان انتقال آب به مزارع و سکونتگاه های دوردست را فراهم نمی کرد.
در چنین شرایطی، ایرانیان راهکاری ابداع کردند که شاهکاری در مهندسی آب به شمار می آید. آنان با حفر یک چاه مادر در ارتفاعات، به سفره های آب زیرزمینی دسترسی پیدا می کردند و سپس با بوجودآوردن تونلی کم شیب، آب را تنها با استفاده از نیروی جاذبه به سطح زمین و محل مصرف هدایت می کردند.
در طول مسیر نیز ده ها یا حتی صدها چاه عمودی حفر می شد تا هم خاک بیرون رود و هم امکان تهویه و تعمیر تونل فراهم باشد. اگر امروز از آسمان به خیلی از دشت های مرکزی ایران نگاه کنید، ردیف منظم این چاه ها مانند رشته ای از مروارید بر زمین دیده می شود؛ امضای مهندسی قنات.
پدیده ای که بدون انرژی کار می کند
نچه قنات را از خیلی از سامانه های انتقال آب متمایز می کند، اتکای کامل آن به قوانین طبیعت است. در این فناوری، هیچ پمپ یا منبع انرژی خارجی وجود ندارد و آب تنها به سبب اختلاف ارتفاع، از سفره های زیرزمینی به محل مصرف جریان پیدا می کند.
همین خصوصیت سبب شده قنات ها قرن ها بدون مصرف سوخت یا برق فعال بمانند. بر خلاف چاه های عمیق که با برداشت بی رویه می توانند سفره های آب زیرزمینی را تخلیه کنند، قنات معمولا تنها به اندازه توان طبیعی آبخوان، آب برداشت می کند و به این علت، نمونه ای از بهره برداری پایدار از منابع آب شمرده می شود.
به اعتقاد متخصصان منابع آب، قنات یکی از اولین فناوری های جهان است که مفهوم «برداشت متناسب با ظرفیت طبیعت» را به صورت عملی اجرا کرده است؛ مفهومی که امروز در ادبیات توسعه پایدار جایگاه ویژه ای دارد.
هم چنین بخوانید: چگونه یک اختراع زیرزمینی، چهره شهر های جهان را تغییر داد؟/ از لندن تا تهران؛ ضرورتی برای کلان شهرها «قنات زارچ» یزد؛ طولانی ترین قنات جهان قنات قصبه؛ شاهکار مهندسی جهان
اگر قرار باشد از میان هزاران قنات ایران یکی را به عنوان نماد این فناوری معرفی نماییم، احیانا «قنات قصبه گناباد» بهترین گزینه است.
بر اساس پژوهش ها، این قنات بیشتر از ۲۵۰۰ سال قدمت دارد و چاه مادر آن به عمقی بیشتر از ۳۰۰ متر می رسد؛ رقمی که حتی با معیارهای مهندسی امروز نیز چشم گیر است. طول شبکه آن ده ها کیلومتر است و هنوز نیز بخشی از آن فعال است.
بسیاری از متخصصان، قنات قصبه را یکی از پیچیده ترین سازه های هیدرولیکی جهان باستان می دانند؛ شاهکاری که با ابزارهای بسیار ابتدایی ساخته شد، اما هنوز بعد از قرن ها کارآمدی خویش را حفظ نموده است.
در سال ۲۰۱۶، یونسکو یازده قنات تاریخی ایران را در لیست میراث جهانی ثبت کرد؛ همچون قنات قصبه گناباد، قنات زارچ یزد، قنات بلده فردوس، قنات مون اردستان و چند نمونه دیگر.
آیا قنات ها در دنیای مدرن جایی دارند؟
شاید تصور کنید تکنولوژی قنات در ارتباط با گذشته است، اما در دنیای امروز که با بحران آب و خشکسالی رو به رو هستیم، باردیگر نگاه ها بسمت «مدیریت پایدار آب» معطوف شده است.
با توسعه چاه های عمیق و استفاده گسترده از پمپ های برقی، خیلی از قنات های ایران در دهه های گذشته خشک یا متروک شدند. برداشت بی رویه از آب های زیرزمینی، کاهش بارش و فرونشست زمین نیز این میراث پرارزش را با تهدیدهای جدی رو به رو کرده است. با این وجود، نگاه به قنات در سالهای اخیر تغییر یافته است.
متخصصان مدیریت منابع آب اعتقاد دارند تجربه هزاران ساله قنات می تواند درسهای مهمی برای مواجهه با بحران آب داشته باشد. بر خلاف سامانه های پرمصرف امروزی، قنات بر پایه تعادل میان انسان و طبیعت بنا شده و به این علت، هنوز هم از آن به عنوان یکی از پایدارترین روشهای بهره برداری از آب یاد می شود.
شاید بزرگ ترین ارزش قنات همین باشد؛ این که نشان میدهد توسعه، همیشه به مفهوم مصرف بیشتر نیست. گاهی پیشرفته ترین فناوری، همان راهکاری است که هزاران سال دوام آورده و هنوز هم می تواند به آینده راه نشان دهد.
قنات نبادان؛ شهرستان ابرکوه، استان یزد
این قنات منبع اصلی سیراب شدن سرو کهنسال ابرکوه است. سرو ۴۵۰۰ ساله ابرکوه
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب