در آستانه سالروز زلزله منجیل زمین قبل از زلزله اخطار می دهد؟
به گزارش گل ارکیده، استاد پژوهشکده بین المللی زلزله به خبرآنلاین می گوید: «در زلزله 31 خرداد 1369 منجیل، پیش نشانگرهای عمده شامل فازهای هسته زایی لرزه ای و تغییرات قابل توجه آب های زیرزمینی بود. زلزله اصلی منجیل بعنوان یک شکست آنی شروع نشد، بلکه شوک اصلی شامل یک رویداد فرعی کوچک و متمایز پیش لرزه ای بود که در چند ثانیه اول هسته زایی رخ داد.»
الهه جعفرزاده: در آستانه سالروز زلزله ویرانگر ۳۱ خرداد ۱۳۶۹ منجیل، موضوع «پیش نشانگرهای زلزله» بار دیگر مورد توجه قرار گرفته است؛ نشانه هایی که گاه در چارچوب تغییرات آب های زیرزمینی، رفتار غیرعادی جانوران، نورهای مرموز آسمانی، صداهای غیرمعمول یا حتی تغییرات حرارتی ظاهر می شوند. هرچند دانش امروز هنوز به پیشبینی دقیق زمان و مکان وقوع زلزله نرسیده است، اما محققان سال هاست مجموعه ای از پدیده های قبل از زمین لرزه را مطالعه می کنند.
دکتر مهدی زارع، استاد پژوهشکده بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله، در گفتگو با خبرآنلاین با مرور تجربه زلزله منجیل و چند زمین لرزه مهم جهان، به بررسی مهم ترین پیش نشانگرهای لرزه ای و محدودیت های علمی آنها می پردازد.
زارع - استاد دانشگاه زلزله منجیل و تغییرات غیرعادی آب های زیرزمینی
ارع درباره ی پیش نشانگرهای ثبت شده قبل از زلزله منجیل توضیح می دهد: «در زلزله ۳۱ خرداد ۱۳۶۹ منجیل، پیش نشانگرهای عمده شامل فازهای هسته زایی لرزه ای و تغییرات قابل توجه آب های زیرزمینی بود. زلزله اصلی منجیل بعنوان یک شکست آنی آغاز نشد، بلکه شوک اصلی شامل یک رویداد فرعی کوچک و متمایز پیش لرزه ای بود که در چند ثانیه اول هسته زایی رخ داد.
رویداد فرعی پیش لرزه اولیه فورا طی ۲۰ ثانیه بعدی با مجموعه ای از چهار رویداد فرعی اصلی در ژرفای بین ۱۰ تا ۱۵ کیلومتر دنبال شد.»
او درمورد تغییرات هیدرولوژیکی قبل از زلزله هم می گوید: «در روزها و ساعات منتهی به گسیختگی، نوسانات غیرمنتظره و شدیدی در سفره های آب زیرزمینی منطقه منجیل، رودبار و طارم ثبت گردید که شامل خشک شدن ناگهانی چندین چشمه طبیعی قدیمی، در کنار افزایش یا کاهش سریع نرخ تخلیه آب و سطح آب ساکن در چاه های آب شهری بود.»
به گفته این استاد دانشگاه، این تغییرات به تغییر شکل پوسته زمین و تغییر در تخلخل و نفوذپذیری سنگ ها در آستانه زلزله نسبت داده می شود. زارع همین طور اعتقاد دارد همین تنش هیدرولوژیکی زمینه ساز روانگرایی گسترده بعد از زلزله شد؛ پدیده ای که در مناطق آستانه اشرفیه، لاهیجان، کوچصفهان و رشت به صورت جوشش ماسه، شکاف زمین و تخریب کانال های آبیاری مشاهده شد.
او البته یادآور می شود که در آن زمان امکانات پایش برخط لرزه ای، ژئودزی و یونوسفری وجود نداشت و بنابراین خیلی از پدیده های احتمالی پیش نشانگری قابل ثبت و تحلیل نبودند.
نورهای زلزله؛ پدیده ای نادر اما مستند
ارع در ادامه به یکی از شناخته شده ترین پیش نشانگرهای گزارش شده در بعضی زلزله ها اشاره می کند: «نورهای زلزله یک رویداد جوی مستند اما نادر است. ساعت ها یا ثانیه ها پیش از زلزله، شاهدان گاهی درخشش های مرموز، نور یا توپ های شناور مایل به آبی را در آسمان گزارش می کنند. تنش های شدید زمین ساختی می توانند سبب یونیزه شدن هوا و ایجاد بار الکتریکی شوند.
بیشتر برق های درخشان مشاهده شده هنگام زلزله در واقع ناشی از شکستن خطوط برق یا انفجار ترانسفورماتورهای الکتریکی هستند.»
صداهایی که قبل از لرزش شنیده می شوند
ین استاد زلزله شناسی درباره ی صداهای در رابطه با زمین لرزه می گوید: «ثانیه هایی پیش از شروع لرزش شدید، اغلب غرشی ژرف و با فرکانس پایین یا صدایی شبیه قطار باری یا موتور جت ازراه دور شنیده می شود. این صدا با رسیدن امواج اولیه یا P به سطح زمین ایجاد می شود و قبل از امواج مخرب تر S شنیده می شود.
در زمان رخداد زلزله، صدا به ترکیبی آشفته از ناله های درون زمین، ترک خوردن بتن، خرد شدن شیشه و لرزش ساختمان ها تبدیل می شود و بعد از آن جای خودرا به صدای آژیرها، ریزش آوار و پس لرزه ها می دهد.»
آیا زلزله بو دارد؟
ارع یکی دیگر از پدیده های گزارش شده را تغییر بوهای محیطی می داند: «پیش از زلزله، با ساییده شدن و ترک خوردن پوسته در اعماق زمین، توده های گاز محبوس شده می توانند از راه شکاف های تازه تشکیل شده بیرون بروند.»
او می گوید: «مردم گاهی بوی تخم مرغ گندیده، گوگرد، سولفید هیدروژن یا بوهای فلزی را از زمین یا منابع آب محلی گزارش می کنند. در زمان زلزله و پس از زلزله در یک شهر، بوها به علت صدمه زیرساخت های انسانی فوراً تغییر می کند. رایج ترین و خطرناک ترین بو، گاز طبیعی ناشی از پارگی لوله کشی گاز شهری است. همین طور بوی سنگین و خفه کننده گرد و غبار بتن پودر شده، دود ناشی از آتشسوزی های الکتریکی و گاهی اوقات بوی فاضلاب راکد ناشی از لوله های فاضلاب شکسته پخش می شود.»
رفتار عجیب حیوانات؛ واقعیت یا افسانه؟
ارع به رفتار جانوران هم اشاره می کند: «موش ها و قورباغه ها در شهرها به تغییرات ظریف محیطی که انسان ها از آنها غافل می شوند بسیار حساس هستند و منجر به رفتارهای غیرمعمول می شوند.»
او توضیح می دهد که موجودات زنده پیش از زلزله در زمان و پس از آن ظاهر می شوند: «موارد مختلفی از خروج ناگهانی جوندگان از لانه ها، فاضلاب ها و مخفی گاه های زیرزمینی قبل از زلزله گزارش شده است. این جانوران احتمالا به ریزلرزه ها، تغییرات الکترومغناطیسی یا افزایش گازهای زیرزمینی واکنش نشان می دهند.»
زارع همین طور به مهاجرت دسته جمعی قورباغه ها و وزغ ها -به دلیل ریزش تونل های زیرزمینی و سیستم های فاضلاب و آبگرفتگی- در پی زلزله اشاره می کند: «همان طور که در زلزله لاکویلا ایتالیا در ۶ آوریل ۲۰۰۹ با بزرگای ۶.۳ مشاهده شد، جمعیت وزغ ها چند روز پیش از وقوع زلزله حوضچه های تولیدمثل خودرا بطور کامل ترک کردند.»
با این حال او ضمن اجتناب از هشدارهای کاذب در این مواقع، هشدار می دهد که همه رفتارهای غیرعادی حیوانات را نمی توان به زلزله نسبت داد: «بسیاری از مهاجرت های دسته جمعی دوزیستان ممکنست بخشی از چرخه طبیعی زندگی آنها باشد و نباید هر مشاهده ای بعنوان هشدار زلزله تلقی شود.
رفتار غیرمعمول حیوانات پیش از زلزله، با مهاجرت های بزرگ یا رفتار غیرمعمول دوزیستان با زلزله بزرگ در استان سیچوان چین در ۲۰۰۸ و یوشو چین در ۱۴ آوریل ۲۰۱۰ با بزرگای ۷.۰ مرتبط دانسته شد؛ البته در بیشتر موارد تمام مهاجرت های دسته جمعی گزارش شده از دوزیستان در اواخر بهار، تابستان و پاییز روی داده و به نظر می آید مربوط به قورباغه ها و وزغ ها رفتاری طبیعی هستند که احتمالا ناشی از مهاجرت حیوانات جوان از برکه زادآوری خود بعد از یک فصل تولید مثل پربار است.»
تجربه چین؛ از پیش لرزه ها تا ناهنجاری های حرارتی
زارع در ادامه به زلزله ۱۴ آوریل ۲۰۱۰ یوشو در چین اشاره می کند: «تقریباً دو ساعت پیش از زلزله اصلی، یک پیش لرزه ۴.۶ در منطقه رومرکزی رخ داد و توالی خوشه ای فشرده ای از بالاتر از ۱۲۰ پیش لرزه بسیار کوچک با بزرگای بین ۰.۷ تا ۱.۶ ثبت گردید.»
او همین طور به گزارش ناهنجاری های حرارتی اشاره می کند: «حدود ۴۵ روز پیش از این رویداد، یک نوار برجسته از تابش مایکروویو بالا در جنوب غربی رومرکز زمین لرزه پدیدار شد و بتدریج گسترش یافت. ۹ روز پیش از زلزله هم یک ناهنجاری ثانویه در شمال غربی کانون ظاهر شد.»
به گفته زارع، این سیگنال ها احتمالا با گرمایش اصطکاکی، شکستگی های ریز و انتشار گازها در وضعیت تنش شدید زمین ساختی مرتبط بوده اند.
از توهوکو تا لیسبون؛ پیش نشانگرهای ثبت شده در زلزله های بزرگ
هنگام ردیابی زلزله های تاریخی که شامل گزارش های خوبی از پدیده های «پیش نشانگری» مانند نورهای زلزله، صداهای عجیب، بوهای شیمیایی و مهاجرت حیوانات بوده اند، چند فاجعه بزرگ تاریخی و مدرن برجسته است.
زارع با مرور برخی زمین لرزه های مشهور جهان می گوید: «در زلزله توهوکو ژاپن در سال ۲۰۱۱، با بزرگای ۹.۱، مردم قبل از رسیدن سونامی از عقب نشینی غیرعادی آب دریا و صداهای کم فرکانس آگاهی داده بودند. همین طور تصاویر مختلفی از خاموشی های گسترده و نورهای آبی و سبز ناشی از صدمه شبکه برق ثبت گردید.
درباره زلزله سوماترا-آندامان ۲۰۰۴ با بزرگای ۹.۱ هم حیوانات مختلف، از فیل ها تا پرندگان، ساعت ها قبل از رسیدن سونامی رفتارهای غیرعادی نشان داده بودند.
در زلزله بزرگ لیسبون پرتغال، اول نوامبر ۱۷۵۵ با بزرگای تخمینی ۸.۵، ساعاتی پیش از زلزله، آب چاه های محلی گل آلود و حبابی شد و بوی گوگرد از آنها به مشام می رسید. همین طور گزارش هایی از خروج سگ ها، گربه ها و موش ها، تقریبا یک ساعت پیش از شروع نخستین تکان های شدید، از ساختمان های شهر به سوی دامنه های تپه ها گزارش شد.
زلزله های نیو مادرید آمریکا در سالهای ۱۸۱۱ و ۱۸۱۲ با بزرگاهای تخمینی ۷.۵-۸.۰ که چنان شدید بودندکه موقتا رودخانه می سی سی پی را ملزم به جریان معکوس کردند. گزارش های تاریخی پر از توصیفاتی از مه غلیظ و خفه کننده ای است که هوا را پر کرده بود و بوی شدید گوگرد و زغال سنگ می داد. بازماندگان همین طور خبر از درخشش های از «نور لرزه ای» دادند که از زمین ساطع می شد و «ابرهای زلزله» تاریک و عجیبی که در ارتفاع پایین بر فراز جنگلها بودند.»
نمونه های ایرانی؛ از طبس تا سرپل ذهاب
زارع در ادامه نمونه هایی از ایران را مرور می کند: «در زلزله های ورزقان ۲۱ مرداد ۱۳۹۱ با بزرگاهای ۶.۲ و ۶.۴، بازماندگان گزارش دادند که کلاغ ها چند ثانیه پیش از شروع لرزش زمین سر و صدای زیادی ایجاد کردند. ارتعاشات کوچک، تغییرات میدان الکترومغناطیسی یا انتشار گازهای زیرزمینی، احیانا باعث واکنش این پرنده ها شده است.
در زلزله ۲۱ آبان ۱۳۹۶ ازگله سرپل ذهاب با بزرگای ۷.۳ شاهدان و فیلمهای ضبط شده متعدد، جرقه های آبی، شبیه به رعد و برق، را در آسمان شب گزارش کردند. بعضی از شاهدان ابتدا این چراغ ها را دیدند و لرزش را تنها چند ثانیه بعد احساس کردند.
به گفته دانشمندان، فشار بسیار زیاد روی سنگ ها، بخصوص سنگ های غنی از کوارتز، می تواند میدان های الکتریکی بزرگی بوجود آورد که هوا را یونیزه کرده و نورهای مرئی ایجاد کنند.
فیلم دوربین های امنیتی در ۱۴۰ کیلومتری کانون زلزله ازگله ۲۱ آبان ۱۳۹۶ نشان داد که این نورها از محل گسیختگی های گسل اصلی سرچشمه می گیرند. طیف های نوری در محدوده ۴۰۰ تا ۶۰۰ نانومتر -آبی، سبز و زرد- اندازه گیری شدند.
در زلزله طبس ۲۵ شهریور ۱۳۵۷ با بزرگای ۷.۴ صدای بسیار بلند و مشخصی پیش از لرزه اصلی شنیده شد که بازماندگان آنرا بعنوان صدای غرش شدید، مانند صدای شلیک پنجاه توپ که از اعماق زمین می آمد، توصیف کردند. بین این صدا و نخستین لرزش شدید زمین، فاصله کوتاهی حدود ۴ تا ۴.۵ ثانیه وجود داشت.»
او در آخر اضافه می کند: «تجمیع اطلاعات تغییرات محیطی، چنانچه در یک سیستم پایش دستگاهی همراه با مشاهدات قابل ثبت انسانی گزارش شوند، می تواند در مواردی به پیشبینی زلزله های بزرگ کمک نماید.»
بطور خلاصه، او درمورد تغییرات هیدرولوژیکی پیش از زلزله هم می گوید: در روزها و ساعات منتهی به گسیختگی، نوسانات غیرمنتظره و شدیدی در سفره های آب زیرزمینی منطقه منجیل، رودبار و طارم ثبت گردید که شامل خشک شدن ناگهانی چندین چشمه طبیعی قدیمی، در کنار افزایش یا کاهش سریع نرخ تخلیه آب و سطح آب ساکن در چاه های آب شهری بود. رفتار غیرمعمول حیوانات قبل از زلزله، با مهاجرت های بزرگ یا رفتار غیرمعمول دوزیستان با زلزله بزرگ در استان سیچوان چین در ۲۰۰۸ و یوشو چین در ۱۴ آوریل ۲۰۱۰ با بزرگای ۷.۰ مرتبط دانسته شد؛ البته در بیشتر موارد تمام مهاجرت های دسته جمعی گزارش شده از دوزیستان در اواخر بهار، تابستان و پاییز روی داده و به نظر می رسد مربوط به قورباغه ها و وزغ ها رفتاری طبیعی هستند که احتمالاً ناشی از مهاجرت حیوانات جوان از برکه زادآوری خود پس از یک فصل تولید مثل پربار است. زلزله های نیو مادرید آمریکا در سالیان ۱۸۱۱ و ۱۸۱۲ با بزرگاهای تخمینی ۷.۵-۸.۰ که چنان شدید بودندکه موقتاً رودخانه می سی سی پی را مکلف به جریان معکوس کردند.
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب